Ο Δημήτρης Γληνός για το Γιάννη Ψυχάρη

 Η ΓΛΩΣΣΑ ΜΟΥ ΕΙΝΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ 


Δε ζητάει να πείσει το έθνος να πάρει τη λαϊκή γλώσσα, του έδωκε τη γλώσσα. Και την έδωκε απαρτισμένη, κανονισμένη, με μιας.

Γεννήθηκε το 1854 ο μεγάλος δημοτικιστής λογοτέχνης και γλωσσολόγος Γιάννης Ψυχάρης, του οποίου το έργο “Το ταξίδι” θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα κείμενα του δημοτικιστικού κινήματος μέχρι σήμερα. Η συμβολή του στη διαμόρφωση της νεοελληνικής γλώσσας, παρά τις επιμέρους αστοχίες και υπερβολές, είναι εξαιρετικά σπουδαία, πολιτικά και κοινωνικά ωστόσο παρέμενε πάντα δέσμιος των αντιλήψεων της τάξης στην οποία είχε μεγαλώσει και διαμορφωθεί. Εξάλλου, παρότι ο δημοτικισμός ειδικά από τις αρχές του 20ου αιώνα συνδέθηκε με την ευρύτερη αριστερά, σαφώς και δεν ήταν από μόνος του κάποιου είδους εγγύηση προοδευτικών αντιλήψεων, κάτι που αποδείχτηκε περίτρανα από το δημοτικισμό του Ιωάννη Μεταξά, επί δικτατορίας του οποίου ως γνωστόν εκδόθηκε η Γραμματική του Μανόλη Τριανταφυλλίδη. 

Το κείμενο που ακολουθεί γράφτηκε από το σπουδαίο δάσκαλο κι αγωνιστή Δημήτρη Γληνό το Μάρτη του 1930, κι επιχειρεί να δώσει με αναλυτικό και συνάμα παραστατικό τρόπο μια πλήρη επισκόπηση, της ζωής, του έργου και των απόψεων του Ψυχάρη, καθώς και των κοινωνικοπολιτικών και πνευματικών συνθηκών μέσα στις οποίες ανδρώθηκε. Είναι ένα κείμενο που αποπνέει βαθύ σεβασμό για τα επιτεύγματα του Ψυχάρη, δίχως να ωραιοποιεί τα αντιδραστικά στοιχεία της σκέψης του ή τα προσωπικά και λογοτεχνικά του ελαττώματα.

Ο Ψυχάρης γεννήθηκε στην Οντέσσα στις 15 του Μάη στα 1854. Ο πατέρας του Νικολάκης Ψυχάρης ήτανε γιος του Μισέ Γιάννη του Χιώτη.[…]

Η μητέρα του, από την οικογένεια Μπιάζη-Μάβρο, αποκαταστημένη στην Οντέσσα. Ο μπαμπάς του και οι θειοι του εμποροτραπεζίτες στην Πόλη και στην Οντέσσα.[…] Η γενιά του λοιπόν ήταν αρχοντική, εμποροφαναριώτικη, μ’ επιγαμίες και συγγένειες στη Ρουσία, στη Μαρσίλια, στα Παρίσια, καθαρή μεγαλοαστική φαμίλια φραγκομαθημένη. Ο Γιάννης Ψυχάρης, ο «Βάνιας», όπως τον έλεγαν πάντα οι δικοί του, ήτανε μοναχοπαίδι, γιατί η μάνα του πέθανε και τον άφησε δεκαοχτώ μηνώ και ο πατέρας του δεν ξαναπαντρέφτηκε. Ανατράφηκε στην Πόλη σε «αριστοκρατικό» κύκλο, μιλώντας και με τον πατέρα του συχνά γαλλικά. Αργότερα, παιδί ακόμη, έμενε και σπούδαζε στη Μαρσίλια και στο Παρίσι σε συγγενικά του σπίτια. Από μικρός έχοντας κλίση στα γράμματα, βρίσκοντας μέσα του ταλέντο συγραφέα, αποφάσισε να σπουδάσει φιλολογία και έκαμε στο Παρίσι σπουδές λαμπρές, που τις θυμάται ως τα γεράματά του. Πήγε και στη Γερμανία, γύρισε πάλι στο Παρίσι, ειδικεύτηκε στη γλωσσολογία και στα μεσαιωνικά και νέα Ελληνικά, και στα 1884 γένηκε υφηγητής και αργότερα καθηγητής της νεοελληνικής φιλολογίας και γλώσσας στην Ecole des Hautes Etudes.

Στα 1904 έγινε καθηγητής της νεοελληνικής γλώσσας και φιλολογίας στην Ecole des langues orientales vivantes. Στην Ελλάδα κατέβηκε τέσσερις ή πέντε φορές, το περισσότερο για μελέτη. Στα 1912 χώρισε από την πρώτη του γυναίκα, την Νοεμή Ρενάν, και παντρέφτηκε την Ειρήνη Baume και τότες έγραψε το βιβλίο τον «Le crime du poete». Τα τελευταία χρόνια της ζωής του βασανίστηκε από κακή αρρώστια, που τον κράτησε ακρωτηριασμένο στο κρεβάτι. Και όμως δεν έχασε τίποτε από το θάρρος του, το χιούμορ του, τους θυμούς του. […]Πέθανε στις 30 του Σεπτέμβρη στα 1929.

*~~~~~*

Η φιλολογική μόρφωση του Ψυχάρη ήτανε βαθειά και πλατιά. Τα αρχαία Ελληνικά του και τα Λατινικά του πολύ γερά, η γνώση της γαλλικής γλώσσας και φιλολογίας τέτοια, που, όπως λέει ο ίδιος, ο Ρενάν του έδειχνε τα δοκίμιά του και ζητούσε τη γνώμη του.

[…] Στην πιο απλή επαφή μαζί του ένιωθες ένα ολοζώντανο μυαλό. Ο λόγος του, το μάτι του, το γέλιο του, το χέρι του έλαμπαν σαν ένα αστραφτερό ατσάλι. Προικισμένος με τέτοια εφόδια, με κορμοστασιά τέλειου άντρα, ψηλός, γεμάτος, λαμπαδιστός, πρόσωπο αντρίκιο, αδρό και φίνο συνάμα, μπήκε και μέσα στους κοινωνικούς κύκλους του επιστημονικού Παρισιού σαν ένας καταχτητής. […]

*~~~~~*

Η πρωταρχική φιλοδοξία του Ψυχάρη ήτανε να γίνει μεγάλος ποιητής. […]Και τη φιλοδοξία τούτη την κράτησε ακοίμητη ως το τέλος της ζωής του. Ότι ήτανε προικισμένος με λογοτεχνικό ταλέντο είναι χωρίς άλλο σωστό. Άλλο το ζήτημα αν ήταν και μεγάλος δημιουργός. […]

Η προσπάθεια του ήτανε ίσως υπερβολικά συνειδητή και υπερβολικά οπλισμένη με φιλολογικά μέσα. Η πρόθεση, η προμελέτη, το σχεδιασμένο φαίνονται στα λογοτεχνικά έργα του περισσότερο απ’ ό,τι στέκει σ’ ένα πηγαίο καλλιτέχνημα. Ξεχύνεται όμως η συγκίνησή του ειλικρινά.[…] Ο Ψυχάρης ήτανε ένας «ομολογητής». Είχε ειλικρίνεια και λεφτεριά, ξεχωριστά γνωρίσματα του δημιουργικού καλλιτέχνη. Μα η καλλιτεχνική διάθεσή του φαίνεται ακόμη και από ένα άλλο σημαντικό γνώρισμα. Ενώ η ζωή του κυριαρχήθηκε τόσο πολύ από τη γλωσσικήν ιδέα, όμως σχεδόν ποτέ δεν υπόταξε την τέχνη του στην ιδέα τούτη.[…]

*~~~~~*

Το λογοτεχνικό έργο του Ψυχάρη είναι μεγάλο. Περιλαβαίνει τ’ ακόλουθα έργα. «Τ’ όνειρο του Γιαννίρη» (1897), «Για το Ρωμέϊκο θέατρο. Κυρούλης, Γουανάκος» (1901), «Ζωή κι αγάπη στη μοναξιά. Ιστορικά ενός καινούργιου Ρομπινσώνα» (1904), «Η άρρωστη δούλα» (1907), «Τα δυο αδέρφια» (1910), «Στον ίσκιο του πλατάνου» (1911), «Αγνή» (1913), «Τα δυο τριαντάφυλλα του Χάρου» (1914). […]

*~~~~~*

Τα έργα του αυτά, μα όχι μόνο αυτά μα και πολλά από τα κριτικά και επιστημονικά του έργα, είναι γεμάτα από αυτοανάλυση, εξομολόγηση και περιγραφές πραγματικών προσώπων και περιστατικών. Ο Ψυχάρης μας ανιστοράει παντού πώς είδε τη ζωή, τι είδε από τη ζωή και το γύρω του κόσμο. Και, ας το πούμε ευτύς από την αρχή. Το περιεχόμενο της καλλιτεχνικής του συγκίνησης είναι ορισμένο και καθορισμένο από την κοινωνική του υπόσταση και την ψυχική του τοποθέτηση. Ο Ψυχάρης είδε το γύρω του κόσμο σαν ένας αστός, που έζησε στο δεύτερο μισό του Ι8ου αιώνα. Όπως σε όλα του, έτσι και στη λογοτεχνική του δημιουργία ο Ψυχάρης δεν ξέφυγε ούτε ένα βήμα από το κοινωνικό του είναι. Δεν αγωνίστηκε για να ιδεί πολύπλευρα τη ζωή, δεν θαλασσοδάρθηκε μέσα στη μεγάλη φουρτούνα της κοινωνικής πάλης. Τα είδε όλα από την αρχή ως το τέλος από την ίδια πλευρά, την πλευρά του νικητή, κυρίαρχου αστού. Τα μεγάλα προβλήματα του ξεφεύγουν, και αν κάποτε αναγκαστεί να τ’ αντικρίσει είναι απλοϊκός σαν αμόρφωτος χωριάτης. Το λογοτεχνικό του έργο αλάκαιρο είναι πρώτα απ’ όλα μια αυτοανάλυση επίμονη, που φτάνει στα σύνορα του ναρκισσισμού. Ο ίδιος είναι μέσα σ’ όλα του τα έργα και από τον άλλον κόσμο οι άνθρωποι μόνο που γνώρισε, που τόνε συγκινήσανε ή τον ερεθίσανε ή τόνε θυμώσανε ή τόνε λυπήσανε. Πάντα και μόνο όσοι ήρθανε σε επαφή με το άτομό του.

Είναι ένας ατομικιστής, που βλέπει τον κόσμο τόσο μόνο, όσο τον ενδιαφέρνει το ατομικό του άνθισμα, η προσωπική του χαρά, η προσωπική του θλίψη, η προσωπική του επιβολή. Και οι άλλοι που βλέπει γύρω του είναι το ίδιο άτομα. Είναι καλοί ή κακοί, όσο φτάνει η προσωπική τους συγκίνηση, το συμφέρο τους, ο χαραχτήρας τους, οι συνήθειές τους. Και από τα προσωπικά πάλι ψυχόρμητα, εκείνα που περισσότερο απ’ όλα τόνε συγκινούν είναι δυο, ο έρωτας και η φιλοδοξία. Ο «έρωτας» είναι το θέμα που ανάλυσε σε όλα του σχεδόν τα έργα. […]Όμως και την προβληματική του έρωτα, αν και η ζωή του έδωκε μεγάλες και τραγικότατες αφορμές, δεν την είδε σε όλο της το τραγικό βάθος. Μ’ όλη τη λυρική συγκίνηση που του προκαλεί, δεν τη βλέπει την αγάπη στο βάθος παρά σαν ένα ατομικό πάθος, μιαν εγωιστική ικανοποίηση. Είναι ο μεγαλοαστός, που περπατάει στη ζωή σαν μέσα σ’ ένα περιβόλι δικό του, που έχει το δικαίωμα να μυρίσει και να κόψει, να ξεφυλλίσει και να πετάξει το κάθε λουλούδι, και που μπορεί να πονέσει κάποτες από κανένα αγκάθι, που μπορεί να κλάψει για κανένα μαραμένο κρίνο, που μπορεί να κρατήσει με συγκίνηση κάποια θύμηση, μα τραβάει ολοένα παρακάτω περιδιαβάζοντας μέσα στο χτήμα του. Γιατί χτήμα του είναι η ζωή.

*~~~~~*

Δίνοντας στην αγάπη τέτοια πρωταρχική θέση, ο Ψυχάρης πιστεύει πως γνωρίζει τέλεια τη γυναικεία ψυχή. Οι γυναίκες αληθινά πήραν τεράστιο μέρος στη ζωή του. Μας ξομολογιέται κάπου, πως σαράντα έξι φορές αγάπησε, εξόν από τα διαβατάρικα πουλιά, που απάντησε στο δρόμο του. Και πως εφτά από τις αγάπες του αυτές ήτανε «θανάσιμες». Είναι λοιπόν το έργο του γεμάτο από την προσπάθεια ν’ αναλύσει τη γυναίκεια ψυχή. Και πολλές φορές η φινέτσα του στην ανάλυση της γυναίκας είναι μεγάλη. Ωστόσο καμιά από τις γυναίκες, που ζωγραφίζει, δεν κατόρθωσε να την υψώσει σε σύμβολο, σε μορφή ξεκάθαρη, πλαστική, ζωντανή. […] Και τούτο γίνεται, γιατί ο Ψυχάρης μ’ όλη του την προσπάθεια να μπει στην ψυχή του άλλου, δεν έχει διεισδυτική φαντασία. Είναι εξωτερικός ζωγράφος, πολλές φορές λεπτολόγος αναλυτής, πολλές φορές και πολυλόγος αναλυτής. Μα, ως εκεί.

*~~~~~*

Δίπλα στην αγάπη, η φιλοδοξία, άλλο καθαρό προσωπικό συναίστημα, είναι μέσα στα έργα του το δικαιωμένο ψυχόρμητο της ζωής. Αν υπάρχει κάποιο πλατύτερο, κάποιο γενικότερο ανθρώπινο υπερατομικό στήριγμα σ’ αυτήν, είναι μόνο αφορμή και όχι αληθινός σκοπός. Το υπερατομικό αυτό στήριγμα της προσωπικής φιλοδοξίας στην ψυχή του Ψυχάρη είναι το «Έθνος», το «Γένος», η «Ιδέα».Μα το βλέπει κανένας πόσο συμβατικό, πόσο άυλο, πόσο αχρωμάτιστο γίνεται το φόντο αυτό στα έργα του Ψυχάρη, αν και μιλάει σχεδόν αδιάκοπα γι’ αυτό. Ίσως η μοίρα που τον έκαμε δισυπόστατο και στο σημείο τούτο, Έλληνα και Γάλλο μαζί, να έγινε και αφορμή για το ουσιαστικό ξεθώριασμα της ιδέας του «Έθνους», όπως και της γλωσσικής ιδέας σαν ιδέας «εθνικής». Προσωπικές, καθαρά ατομικές θυσίες, δεν έκαμε ο Ψυχάρης για το έθνος το ελληνικό. Όμως στη Γαλλία έδωκε τα δυο του αγόρια. Και μ’ όλο το τραγικό αυτό άγγιγμά του από την έννοια της πατριωτικής θυσίας, το έθνος έμεινε ουσιαστικά για τον Ψυχάρη μέσα στην περιοχή της φιλολογίας. Και είναι κι αυτό ένα γνώρισμα μεγαλοαστικό. Ένα φανέρωμα και μια πιστοποίηση του πόσο μακριά στέκεται από το λαό όποιος γνωρίζει το λαό μόνο από τα βιβλία. Πέρα απ’ αυτά τα βασικά ψυχόρμητα, το ιδανικό που μετράει τους ανθρώπους ο Ψυχάρης είναι η αστική αξιοπρέπεια. Μέτρο τον ανθρωπισμού είναι τα φερσίματα του καλοαναθρεμμένου, του πολιτισμένου Ευρωπαίου. Αδιάκοπα μετράει τους Έλληνες με το σχηματοποιημένο πρότυπο ενός ιδανικού τζέντλεμαν. Όσοι δε μπαίνουν στο καλούπι αυτό, είναι κατώτεροι, ανατολίτες, βάρβαροι. Έτσι ο Ψυχάρης μ’ όλο το πλατύ λογοτεχνικό έργο του δεν μας παρουσίασε καμιά σύνθεση και κανέναν τύπο, παρά μόνο τον εαυτό του. Όλα τ’ άλλα είναι το πλαίσιο του εαυτού του. Ένας αυτοζωγραφισμένος, ειλικρινά, θαρρετά αυτοζωγραφισμένος άνθρωπος.

Ο Ψυχάρης είναι λυρικός ποιητής, αν και πολύ λιγοστούς έγραψε στίχους. Εδώ συνοψίζεται η εσωτερική αξία του έργου του. Η λογοτεχνική αξία του βρίσκεται στη φόρμα. Ο Ψυχάρης ξέρει να γράφει. Είναι ένας καλλιτέχνης, ένας διαμορφωτής του πεζού λόγου. Για την Ελλάδα είναι ως τώρα ο τελειότερος πεζογράφος της. […] Είναι ρεαλιστής. Τα ψυχογραφήματά του, όπως και οι περιγραφές του φυσικού κόσμου, γίνονται με την πιο καλοσυνείδητη προσοχή και την προσπάθεια της αντικειμενικότητας. Στην αίστηση και την απόδοση της φυσικής ομορφιάς ο Ψυχάρης στάθηκε αληθινός μαέστρος. Οι ζωγραφιές του φυσικού κόσμου, είτε περιγράφει την Ανατολή, την Πόλη, τα νησιά της Προποντίδας, το ελληνικό τοπίο, είτε παρασταίνει την ωκεάνια φύση, τον Ατλαντικό, τα γαλλικά παράλια της Μπρετάνιας, είτε ζωγραφίζει τα ελβετικά βουνά και τη λίμνη της Γενέβης, είναι αληθινά αριστουργήματα.

Οξύνοια, ορθοφροσύνη και αληθινό καλλιτεχνικό γούστο με την ίδια νατουραλιστική τάση έδειξε ο Ψυχάρης και στο κριτικό του έργο. Οι λίγες λογοτεχνικές κριτικές που έγραψε, προ πάντων εκείνη του Σουρή, έμειναν ιστορικές. Η ρεαλιστική τεχνοτροπία του και η κριτική του ασφάλεια έχει τη πηγή και το στήριγμά της στην επιστημονική του νοοτροπία.

[…] Ο ίδιος δεν ξεδιάλυνε ίσως ποτέ ποιο ήτανε το αληθινό του είναι, ποιητής ή επιστήμονας; Στάθηκε και σ’ αυτό δισυπόστατος, όπως και σε πολλά άλλα.

*~~~~~*

[…]

Από την αδημοσίευτη εργασία του το σημαντικότατο έργο φαίνεται να είναι η «Ρωμέϊκη Γραμματική», που από χρόνια τη σχεδίαζε και τη δούλευε και που την τελείωσε με την τελευταία πνοή της ζωής του.

~~~~~

Καθώς βλέπει κανείς, εκτός από την επίσημη διατριβή του για τους «Αδελφούς» του Τερέντιου και ένα δυο άλλες μελέτες, όλη του Ψυχάρη η επιστημονική έρευνα στρέφεται στη βυζαντινή και νέα ελληνική εποχή. […] Ρεαλιστής και ορθολογιστής μαζί, διαπίστωσε τη «φυσική» εξέλιξη της γλώσσας στο στόμα του λαού, της γλώσσας, που μόνο στο στόμα του λαού είναι γνήσιο φαινόμενο, «γεγονότο», και έχει απόλυτη αντικειμενική αξία. Από κει ως το γλωσσικό του κήρυγμα είναι ένα βήμα, ένα βήμα όμως, που δεν το ‘καμε ο επιστήμονας, αλλά ο άνθρωπος. Ένα βήμα, που φαινότανε φυσικό και όμως είναι τεράστιο.

Το ότι βρήκε ο Ψυχάρης μέσα του τη δύναμη να κρατήσει απόλυτη συνέπεια αναμεταξύ σε θεωρία και πράξη, αποτελεί την ανθρώπινη αξία του, που τον ύψωσε σε οδηγητή του λαού του. Και απόδειξη, που το βήμα αυτό δεν το ‘καμε ο Χατζιδάκης, επιστήμονας της ίδιας ολκής, της ίδιας εποχής, της ίδιας σχολής και της ίδιας θεωρίας με τον Ψυχάρη. […]

~~~~~

Η εποχή που μορφώθηκε και ήταν έτοιμος να δράσει ο Ψυχάρης παρουσίαζε στους Έλληνες πνεματικούς ηγέτες ωριμασμένο πια το γλωσσικό ζήτημα. Είχε τεθεί τρακόσια και τετρακόσια χρόνια πριν. Μα η ελληνική φεουδαρχία γκρεμίστηκε από τους Τούρκους πριν αρχίσει καν να κινιέται οπωσδήποτε αισθητά η νέα τάξη που θα ζητούσε τη λύση του. Στη θέση της πέρασε η φεουδαρχία των Τούρκων και οι Έλληνες ξέπεσαν όλοι μαζί σε σκλάβους.

[…] Η ελληνική αστική τάξη, που μορφωνότανε σιγά σιγά και δύσκολα κάτω από την τουρκική σκλαβιά, από το δέκατο έβδομο αιώνα έκαμε κιόλας τα πρώτα της πνεματικά κινήματα. Στα τέλη του δέκατου όγδοου και στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, όταν πια δυνάμωσε αρκετά για να κινήσει τον πολιτικόν αγώνα ενάντια στην ξένη κυριαρχία, παρουσίασε και τους αντιπροσώπους της, που ζήτησαν να λυθεί και το γλωσσικό πρόβλημα με τον ίδιον ακριβώς τρόπο που το ‘λυσαν οι αστικές τάξες στη Δύση, υψώνοντας δηλ. τη λαϊκή γλώσσα σε καθολικό πνεματικό όργανο. Η τάξη όμως αυτή αμέσως ύστερα από την επανάσταση του 1821 έχασε τα οικονομικά στηρίγματά της στο μικρό κράτος που λεφτερώθηκε. Στην Ελλάδα διαμορφώθηκε μια καινούργια παρασιτική φεουδαρχία, με ένα υπόστρωμα μικροαστικό και ένα εξαθλιωμένο πενέστη λαό, ανίκανο να κατατοπιστεί και να κινηθεί στα κοινωνικά προβλήματα και να κατανοήσει οποιαδήποτε ιστορική αποστολή. […]. Όταν άρχισαν να δυναμώνουν τα αστικά κέντρα του αλύτρωτου ελληνισμού, οι αστικές ελληνικές παροικίες στο εξωτερικό, και να διαμορφώνεται κάπως μια ισχυρότερη εμποροτραπεζιτική τάξη στην Αθήνα, το γλωσσικό ζήτημα ξαναμπήκε στη μέση ορμητικό.

[…] Ο Ψυχάρης, είναι γνήσιο λουλούδι του ελληνικού αστισμού, πιστός αντιπρόσωπος της τάξης του και της γενιάς του· από τους εμποροχρηματιστές της Πόλης και της Οντέσσας και των ελληνικών παροικιών της Δύσης, δηλ. από τους πιο προοδεμένους Έλληνες αστούς, βρήκε τη σωστή λύση του το γλωσσικό πρόβλημα, όπως εκεί πρωτοοργανώθηκε και η επανάσταση του 1821.

~~~~~

Ο Ψυχάρης ήτανε άνθρωπος του «πρέπει», ενός αμείλιχτου κατηγορικού κανόνα. Εδώ είναι όλο το μεγαλείο του, ο τίτλος του για την ιστορία. Και είχε όλα τα καθαρά γνωρίσματα του επαναστάτη οδηγητή μέσα στο ρόλο που του όρισαν οι αντικειμενικοί όροι. Είχε τη γνώση, μια γνώση ξεκαθαρισμένη, φωτισμένη, χωρίς κανένα δισταγμό, χωρίς καμιάν αμφιβολία, χωρίς καμιά ταλάντεψη. Και είχε την πίστη, την απόλυτη πίστη. Και είχε την παλληκαριά των ιδεών του και της πίστης του, την απόλυτη αδιαλλαξία, το φανατισμό, και την απόλυτη συνέπεια.

Όσα του κατηγόρησαν οι εχτροί του, όσα του κατηγόρησαν οι ταλαντευόμενοι μικροαστοί, όσα του έψεξαν οι λιγόψυχοι δημοτικιστάδες, αυτά ίσα ίσα αποτελούν την αρετή του. Χωρίς αυτά δεν υπάρχει επαναστάτης και δεν υπάρχει οδηγητής.

~~~~~

Έτσι έγραψεν ο Ψυχάρης το «Ταξίδι». Και στάθηκεν ακέριος, ατράνταχτος σαράντα χρόνια στο πυργοκάστελό του, απάνω στην πολεμίστρα, χωρίς μια στιγμή να αποκαρδιώσει, χωρίς μια στιγμή να φοβηθεί, με ένα πάθος ακούραστο, απαράμιλλο, πάθος για την ιδέα, πάνω από τα πρόσωπα, πάνω από κάθε μικρότητα.

Μέσα στο «Ταξίδι» είναι όλος ο Ψυχάρης, ο επιστήμονας, ο λογοτέχνης, ο κριτικός, ο μαχητής, ο άνθρωπος. Είναι το «έργο» του. Μπορούσε και να πεθάνει ύστερ’ απ’ αυτό χωρίς να χάσει τίποτε από τον ιστορικό του ρόλο. Όλες οι ικανότητες του Ψυχάρη συντρέξανε για να συνθέσει με μιας το έργο αλάκαιρης της ζωής του.

Ο ίδιος δεν το ξεπέρασε ποτέ, μα ούτε το ξεπέρασε κανείς άλλος από την τάξη του. Δεν είναι έργο θεωρητικό. Δεν είναι μόνο επιστήμη. Είναι και λογοτεχνικό, είναι και κριτικό. Και περισσότερο απ’ όλα είναι το έργο που δίνει την ιδέα ακέρια και ολοκληρωτικά ενσαρκωμένη. Δε ζητάει να πείσει το έθνος να πάρει τη λαϊκή γλώσσα, του έδωκε τη γλώσσα. Και την έδωκε απαρτισμένη, κανονισμένη, με μιας.

[…]

~~~~~

Η σημερινή εποχή ξεπέρασε τον Ψυχάρη, όχι όμως γλωσσικά. Τον ξεπέρασε κοινωνικά. Μα ο ίδιος δεν μπορούσε να ξεπεράσει τον εαυτό του. Αυτό ήταν έξω από την αποστολή του. Η δικαίωση του Ψυχάρη σα γλωσσικού ρυθμιστή θα είναι απόλυτη. Ο Ψυχάρης ο λογοτέχνης, ο Ψυχάρης ο επιστήμονας, ο Ψυχάρης ο εθνικιστής, ο Ψυχάρης ο αντιδραστικός στα κοινωνικά προβλήματα, ο Ψυχάρης ο κριτικός έμεινε μέσα στα σύνορα της εποχής του και της τάξης του και πέθανε μέσα σ’ αυτά.

Ο Ψυχάρης όμως ο γλωσσικός οδηγητής άφησε μια κληρονομιά ολοζώντανη και την άφησε όχι σε κείνους που ο ίδιος φανταζότανε. Την άφησε σε κείνους που πήραν στα χέρια τους αληθινά τον αγώνα για την ολοκληρωτική απολύτρωση του λαού.

Αν πρόκειται να ζήσει ο λαός τούτος, θα περάσει αναγκαστικά από τον κανόνα του Ψυχάρη και όσοι δουλεύουν πνευματικά για την ολοκληρωτική απολύτρωση του λαού, θα προδώσουν την αποστολή τους, αν δεν υποτάξουν τον εαυτό τους στο γλωσσικό κανόνα που έδωκεν

Εκείνος.

Το κείμενο του Γληνού από dytikosanemos.blogspot.gr

Κατιούσα

Εκδήλωση αφιερωμένη, στον λογοτέχνη και συνθέτη ΙΩΑΝΝΗ ΤΣΑΚΑΣΙΑΝΟΥ (1853-1908) σε αυτόν τον σπουδαίο εκφραστή της ζακυνθινής ψυχής

Dionisis Vitsos 

ΖΑΚΥΝΘΟΣ

Η ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΖΑΚΥΝΘΙΝΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ,
με την ευκαιρία των εκατόν δέκα ετών από το θάνατο του λογοτέχνη και συνθέτη
ΙΩΑΝΝΗ ΤΣΑΚΑΣΙΑΝΟΥ (1853-1908),

έχει την τιμή να σας προσκαλέσει σε εκδήλωση
αφιερωμένη σε αυτόν τον σπουδαίο εκφραστή της ζακυνθινής ψυχής
που θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη, 11 Απριλίου 2018, στις 20.00΄
στη σάλα της ΛΕΣΧΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΣ, ύστερα από ευγενική προσφορά της.

Θα μιλήσουν:
ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΒΙΤΣΟΣ με θέμα: «Περιστατικά της αυτοβιογραφίας του Γιάννη Τσακασιάνου»
ΣΤΕΛΙΟΣ ΤΖΕΡΜΠΙΝΟΣ με θέμα: «Η μουσική ζωή του Γιάννη Τσακασιάνου»
Κείμενα του ποιητή θα διαβάσει ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΦΙΟΡΕΝΤΙΝΟΣ

Τραγούδια του τιμώμενου θα ερμηνεύσουν οι
«ΤΡΑΓΟΥΔΙΣΤΑΔΕΣ ΤΣΗ ΖΑΚΥΝΘΟΣ», ευγενώς προσφερθέντες.

Ο Πρόεδρος Ο Γεν. Γραμματέας

Νίκιας Λούντζης Νιόνιος Μελίτας

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ (1900-1971) - Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΔΕΝ ΕΠΑΨΕ ΠΟΤΕ ΝΑ ΜΙΛΙΕΤΑΙ

Dionisis Vitsos

ΑΘΗΝΑ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΔΕΝ ΕΠΑΨΕ ΠΟΤΕ ΝΑ ΜΙΛΙΕΤΑΙ

«Ανήκω σε μια χώρα μικρή. Ένα πέτρινο ακρωτήρι στη Μεσόγειο, που δεν έχει άλλο αγαθό παρά τον αγώνα του λαού του, τη θάλασσα, και το φως του ήλιου. Είναι μικρός ο τόπος μας, αλλά η παράδοσή του είναι τεράστια και το πράγμα που τη χαρακτηρίζει είναι ότι μας παραδόθηκε χωρίς διακοπή. Η ελληνική γλώσσα δεν έπαψε ποτέ της να μιλιέται. [...] Άλλο χαρακτηριστικό αυτής της παράδοσης είναι η αγάπη της για την ανθρωπιά• κανόνας της είναι η δικαιοσύνη….

[...] Πρέπει ν’ αναζητήσουμε τον άνθρωπο, όπου και να βρίσκεται.

Όταν, στο δρόμο της Θήβας, ο Oιδίπους συνάντησε τη Σφίγγα κι αυτή του έθεσε το αίνιγμά της, η απόκρισή του ήταν: ο άνθρωπος. Τούτη η απλή λέξη χάλασε το τέρας. Έχουμε πολλά τέρατα να καταστρέψουμε. Ας συλλογιστούμε την απόκριση του Oιδίποδα».

* ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ (1900-1971) ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΣΤΗ ΣΟΥΗΔΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗ ΒΡΑΒΕΥΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΝΟΜΠΕΛ, ΣΤΙΣ 10.12. 1963.

~~~~~

[ΣΦΙΓΓΑ: Φανταστικό πλάσμα της ελληνικής μυθολογίας αλλά και του αιγυπτιακού και του ρωμαικού πολιτισμού.

Κατά τον Ησίοδο ήταν κόρη της Χίμαιρας και του Όρθρου και στις ελληνικές αναπαραστάσεις απεικονίζεται ως φτερωτό λιοντάρι με κεφάλι γυναίκας (εν αντιθέσει με τη Σφίγγα της Αιγύπτου, που δεν έχει φτερά) ή ως γυναίκα με πέλματα και στήθη λιονταριού, ουρά ερπετού και φτερά πτηνού. Το όνομά της προέρχεται από τη λέξη σφίγγω.

Η θεά Ήρα και ο θεός Άρης την έστειλαν από την πατρίδα της, στην Αρχαία Θήβα. Εκεί στεκόταν και ρωτούσε τους περαστικούς «Ποιο ον το πρωί στέκεται στα τέσσερα, το μεσημέρι στα δύο και το βράδυ στα τρία;».

Όποιον δεν μπορούσε να λύσει το γρίφο, η Σφίγγα τον έσφιγγε, μέχρι να πεθάνει. 

Ο Οιδίπους έλυσε τον γρίφο απαντώντας ότι το ον αυτό είναι ο άνθρωπος, αφού όταν είναι βρέφος περπατάει στα τέσσερα, μετά σηκώνεται στα δύο του πόδια και στα γηρατειά περπατάει όρθιος, αλλά χρησιμοποιεί σαν τρίτο πόδι ένα μπαστούνι. 

Μόλις λύθηκε το αίνιγμά της η Σφίγγα γκρεμίστηκε από τον βράχο που στεκόταν και σκοτώθηκε.]

Τετράδιο Γραφής Των αμπελοκόπων της Δραγασιάς Πητσιάβα Λιτοχώρου

Γενικά Αρχεία Του Κράτους- Αρχεία Ν. Πιερίας

Περιεχόμενο: Τετράδιο Γραφής Των αμπελοκόπων της Δραγασιάς Πητσιάβα Λιτοχώρου. 

Δηλόσεως και πληρομής.
Τόπος: Λιτόχωρο
Χρονολογία: 1910
Αρχείο: Αστέριου A. Μπόντη (Παντοπώλης Λιτοχώρου)
Είδος Τεκμηρίου: Τετράδιο 21x16,50 εκ.

ΝΕΑ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ

“Η Πνευματική Πορεία του Γένους, με όχημα το χειρόγραφο και το έντυπο βιβλίο”

■ (13ος αιώνας – μέσα 16ου)

Κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις “Ατων” ο Α’ τόμος του νέου έργου του Κωνσταντίνου Π. Στάικου “Η Πνευματική Πορεία του Γένους, με όχημα το χειρόγραφο και το έντυπο βιβλίο – 13ος αιώνας – μέσα 16ου”. Το έργο αυτό σκοπό έχει να καταδείξει τον ακριβή ρόλο που διαδραμάτισαν αυτά όχι μόνον ως φορείς εκπαίδευσης και γνώσης, αλλά και ως συνδετικοί κρίκοι για τη διαμόρφωση της συνείδησης του Γένους, από την Άλωση έως τα προεπαναστατικά χρόνια.

Ο πρώτος τόμος (θα ακολουθήσουν τρεις ακόμη έως το 2020) πραγματεύεται τις απαρχές της διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσας και γραμματείας, αρχικά στην Ιταλία και στη συνέχεια στον Βορρά, ως απαραίτητο στοιχείο για την ολοκλήρωση του ουμανιστικού κινήματος, που άρχισε να εκδηλώνεται από τα μέσα του 14ου αιώ να. Στη συνέχεια γίνεται εκτεταμένα λόγος για την αναζήτηση και τη συλλογή ελληνικών χειρογράφων, το μεταφραστικό ρεύμα, τη διαμάχη για το φιλοσοφικό πρωτείο μεταξύ Πλάτωνα και Αριστοτέλη, τις απαρχές της διδασκαλίας των Ελληνικών στο Πανεπιστήμιο της Πάντοβας και τον ρόλο του έντυπου βιβλίου στη διάδοση της αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής γραμματείας.Τέλος, εξαίρεται ο ρόλος της Εκκλησίας με τα τρία Πατριαρχεία της Ανατολής, αλλά και τα μοναστηριακά κέντρα –το Άγιον Όρος δηλαδή και τα Μετέωρα–, που πρόσφεραν ασφαλή στέγη στον πνευματικό κόσμο ο οποίος διαβιούσε υπό ξένη κυριαρχία, και στον ρόλο των κωδικογράφων στην αναπαραγωγή της πνευματικής παράδοσης, και όχι μόνο.

Οπως επεσήμανε, μεταξύ άλλων, ο Θεοδόσιος Π. Τάσιος, στην εκτενή παρουσίαση του τόμου που πραγματοποιήθηκε τον περασμένο μήνα στην Αθήνα, «Πρόκειται για τον 1ο τόμο ενος 4-τομου έργου (μας έχει συνηθίσει ο χαλκέντερος Στάικος σ’ αυτά τα Oeuvres Flèves). Μέσα στις περίπου 400 σελίδες-του καλύπτει του δύσκολους αιώνες, 13ο έως 16ο – πρίν δηλαδή απ’ τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό. Και, για να φανεί η πυκνότητα (κι η υπευθυνότητα θα έλεγα) του έργου, σας λέω οτι οι βιβλιογραφικές-του παραπομπές είναι πάνω απο 1000…

Αρχιμάστορας τυπογράφος ο ίδιος ο Στάικος, την έχει καλοφροντισμένη, εικονογραφημένη, ξομπλιασμένη κι αυτήν την έκδοση – θα την χαρείτε.

Μόνο που δέν έστερξε να ικανοποιήσει και τη δική-μου διαστροφή: Δέν κατάφερα να εντοπίσω και να ’φχαριστηθώ τυπογραφικές αβλεψίες ˙ κάπου θα υπάρχουν, πάντως, δέ γίνεται.

Η παρουσιαστική-μου γραμμή δέν είναι η περιγραφή κι ο σχολιασμός των κύριων περιεχομένων του Τόμου. Τον Τόμο θα τον ζήσετε εσείς που θα τον πάρετε στα χέρια-σας και θα τον διαβάσετε.

Εγώ, με την άδειά σας, θα ήθελα να θέσω στην κρίση-σας μερικές εντυπώσεις που γεννιόνταν καθώς έκαμα το δικό-μου διάβασμα. Εντυπώσεις ή διδάγματα του ίδιου του βιβλίου – τα οποία πάντως τα παρουσιάζω κι απ’ τη δικιά-μου σκοπιά – κι ελπίζω να μη μου βρεί σφάλματα ο αγαπητός Συγγραφέας.

Μια πρώτη εντύπωση, σπουδαίας σημασίας, είναι οτι ο Στάικος θεωρεί τους Έλληνες της Διασποράς στη Δύση – όλους, ως σημαντικό τμήμα του Γένους, παρά το σχετικώς μικρό-των πλήθος. Οι επόμενοι Τόμοι, είμαι βέβαιος, θα δείξουν πόση δυσανάλογη σημασία για το μέλλον του Γένους θα έχουν οι ανώνυμοι κι οι επώνυμοι που ζούσαν εκτός των στενών ορίων που περιέγραφε ο Πλήθων. (Άλλωστε, στην άλλη άκρη των γεγονότων, ο Κασαμούλης θα μας διαβεβαιώσει αργότερα οτι οι έμποροι και οι λόγιοι έμπασεν στ’ άρματα και τους Αρματωλούς.)

Μια άλλη ρωμαλέα θεώρηση του Στάικου είναι οτι στα εκδοτικά δεδομένα των βιβλίων της ελληνικής γραμματείας που τυπώνονται στη Δύση, οι περισσότεροι Έλληνες επιμελητές, φιλόλογοι, τυπογράφοι, συνοδεύουν το όνομά-τους με δηλωτικόν της ευρύτερης πατρίδας-τους, όπως Πελοποννήσιος, Βυζάντιος, Θετταλός, Κρής κ.λπ. – ενα ισχυρό δείγμα εθνικότητας, σε εποχές όπου η Ελλάδα ως κρατική οντότητα δέν υπήρχε. Κι εδώ έχει τη θέση-της η υπόμνηση ενος επεισοδίου ακραίου εθνοτοπικισμού, απ’ τον μέγιστο Δάσκαλο Μάρκο Μουσούρο (αυτόν τον εμπνευστή και συμπαραστάτη του Άλδιο Μανούτιου). Ο οποίος Μουσούρος στον έμμετρο χαιρετισμό της έκδοσης «Μέγα Ετυμολογικόν» των Βλαστού και Καλλιέργη, καμαρώνει τους συντοπίτες-του Κρητικούς:

«Διοτι Κρητικός είν’ αυτός που τα σκάλισε,

Κρητικός κι αυτός που αράδιασε τους χάλκινους τύπους,

Κρητικός αυτός που θα κίνησε ένα-ένα,

Κρητικός αυτός που τα έχυσε στο μολύβι

και Κρητικός κάνει τα έξοδα»

Έμμον αντιδιαστολή με τους Ιταλούς ήθελε να κάνει.

Τί εποχή, θεέ μου…

Ο Συγγραφέας φαίνεται οτι αναγνωρίζει τη σημασία που έχει η Οικονομία στην πορεία του Γένους ˙ και γι’ αυτό θ’ αναφερθεί μές στον Τόμο στο Εμπόριο, τη Γεωργία και τη Ναυτιλία – δια βραχέων είν’ αλήθεια, θέλοντας μόνον να υπομνήσει την μέθοδο εργασίας μιας ευρύτερης έρευνας, αφού η παρούσα έρευνα αφορά ειδικότερα τη λεγόμενη πνευματική πορεία. «Πνευματική» βεβαίως είναι και η θρησκεία – ενα απ’ τα συνηθέστερον αναγνωριζόμενα συστατικά της εθνοσύνης. Προσοχή όμως ˙ ο Τόμος-μας έχει επιβιβασθεί στο όχημα των εκδόσεων του έντυπου βιβλίου. Επομένως, ο Συγγραφέας-μας θα μιλήσει (πάλι δια βραχέων) και για την οργάνωση των θεσμών και των πολιτισμικών εκδηλώσεων της Ανατολικής Εκκλησίας, θα επικεντρώσει όμως το ενδιαφέρον-του λεπτομερώς στις πάμπολλες εκδόσεις ελληνικών θρησκευτικών βιβλίων που γίνονταν (στην Ιταλία κυρίως) μετά την Άλωση.

Άλλωστε, όπως παρουσιάζεται στον Τόμο, η κυκλοφορία του βιβλίου είναι (σχεδόν μαθηματική) «εκτιμήτρια» της αναίρεσης της απαιδευσίας του Γένους.

Μια απαιδευσιά στην οποία άλλωστε συνέβαλαν και οι ποικιλώνυμοι πολυεθνικοί τυχοδιώκτες που, υπο το διάτρητο σύνθημα «Σταυροφορία», πέτυχαν Κερδοφορία στο σβέρκο των Ρωμιών, μετά το 1204. Ο Στάικος μας θυμίζει και τη σουρεαλιστική περιπέτεια των νήσων του Αιγαίου (εκεί γύρω στα 1206) που πέρασαν διαδοχικώς στα χέρια των εξής νταβατζήδων:

Λατίνος Αυτοκράτορας της Κωνσταντινουπόλεως ˙ μετά

Πρίγκηψ της Αχαΐας ˙ μετά

Ανδεγανοί της Σικελίας ˙ και μετά

Βενετοί.

Παρα ταύτα, η συντριπτική πλειονότητα των νησιωτών δέν ταυτίσθηκε με κανέναν απο τους αλλογενείς κατακτητές τους – αντιθέτως αφομοίωσαν πλήθος απ’ αυτούς.

Είναι λοιπόν χαρακτηριστικό του Τόμου οτι παράλληλα με την πορεία του εθνικού «οχήματος» (του βιβλίου), παρακολουθεί και ποικίλους άλλους τομείς, οι οποίοι συνιστούν το πλαίσιο μέσα στο οποίο τροχιοδρομείται η πορεία του Γένους.

Γι’ αυτό και εβράδυνα να έλθω και στο κύριο αντικείμενο του Τόμου, τις εξονυχιστικές λεπτομέρειες των εκδόσεων ελληνικών βιβλίων στη Δύση. Το αντικείμενο αυτό είναι και η απόλυτη ειδικότητα του Στάικου. Τον θυμάμαι πέρυσι τέτοια εποχή μέσα στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη στη Βενετιά να παρουσιάζει την μεγάλη Έκθεση Λασκαρίδη με όλα σχεδόν τα αντίτυπα ελληνικών εκδόσεων του Άλδου Μανούτιου, γύρω στα 1500. Απ’ τους δημοσιογράφους που του πήραν συνέντευξη, ξεχώρισα εκείνον της Corriere della Sera – παράδειγμα υψηλής μορφώσεως και ενημέρωσης πάνω στο θέμα. Ωστόσο, ο Στάικος τον κουκούλωσε, τόσο εκτεταμένη είναι η έρευνά-του στο θέμα (δεκαετίες τώρα)…

Άν διαλέξομε, τώρα, ελάχιστα εμβληματικά περιεχόμενα του Τόμου, θα άρχιζα με τη δήλωση του μεγάλου Δασκάλου Ιανού Λασκάρεως, επιμελητή της έκδοσης «Ανθολογία Επιγραμμάτων» του Μάξιμου Πλανούδη (Φλωρεντία, 1494). Η δήλωση συνοψίζει όλη τη στοχοθεσία εκείνων των σπουδαίων Ελλήνων – δια στόματος Απόλλωνος κατα τη δλωση:

«Η Ελλάδα, δές, ανθίζει εκ νέου» (άμεση αναφορά στη σημασία του βιβλίου για την ανάσταση του Γένους). Και

«Ο Προμηθεύς έπεισε τον νού του Διός οτι χωρίς σοφίαν, η ευχαρίστηση των θνητών είναι ενα τίποτε».

Ετούτο το τελευταίο είναι μια έμμεση μέν, σαφέστατη δέ, παραπομπή στον πλατωνικό Πρωταγόρα, όπου ο Ζεύς συμφωνεί και δίνουν στους τλήμονες θνητούς Τεχνολογίαν την πρώτη φορά, Αιδώ και Δίκην τη δεύτερη – και τώρα, λέει ο Λάσκαρις, δώστε-του και την Σοφίαν. (Ο Αριστοτέλης άλλωστε, στα Ηθικά Νικομάχεια, θεωρούσε των εκ Σοφίας ηδονήν ως ηδίστην πασών).

Ο ίδιος ο Λάσκαρις αργότερα, στο Ελληνικό Γυμνάσιο στη Ρώμη (ιδρυμένο απ’ τον πεφωτισμένο Πάπα Λέοντα Ι΄) θα μεριμνήσει να λειτουργεί καί ενα Τυπογραφείο Ελληνικών εκδόσεων, ώστε οι Ελληνόπαιδες (κρυπτο-ορθόδοξοι δε σε ενα ποσοστό) να μπορούν να βρούν δουλειά σε ιταλικά τυπογραφεία ως αντιγραφείς, διορθωτές ή και επιμελητές. Εδώ, στη φροντίδα για το Γένος δια των εκδόσεων, προσετίθετο και μια μέριμνα πρακτικά».

Κλείνοντας την παρουσίασή του, ο κ. Τάσιος τονίζει ότι: «Το τελευταίο Κεφάλαιο του Τόμου ήταν για μένα μιά ακόμα έκπληξη. Ο Συγγραφέας βεβαιώνει οτι τα προπύργια της Ορθοδοξίας στην Ανατολή (τα τρία Πατριαρχεία και οι Μεγάλες Μονές) εξελίχθηκαν, έστω κατα διαστήματα, σε πνευματικές εστίες και φυτώρια διδασκάλων οι οποίοι πρωτοστάτησαν στη διάδοση της Ελληνικής γραμματείας στο σύνολό της. Ο Στάικος υποστηρίζει τη θέση-του με λεπτομερείς αναφορές του εκπαιδευτικού και εκδοτικού έργου των θρησκευτικών αυτών κέντρων – έστω και μέσα απ’ τις σκολιές ατραπούς των κατα καιρούς αντιδράσεων, ομογενών ή αλλοφύλων.

Κυριολεκτικώς ενισχυτικόν του Γένους είναι και το πολυετές αποστολικό έργο του αγιορείτη μοναχού Διονυσίου του εν Ολύμπω, ο οποίος μετά τη συνάντησή-του με τον Πατριάρχη Ιερεμία Α΄, περιοδεύει σ’ όλα τα μέρη της ηπειρωτικής Ελλάδος για να αναχαιτίσει τον εξισλαμισμό.

Τέλος, μιά ακόμη σημαντική θέση του Συγγραφέως πρέπει νομίζω να προσεχθεί και να αναλυθεί περαιτέρω απ’ τους Ιστορικούς: Μετά την εισβολή Φράγκων, Ιταλών, Τούρκων, μπορεί να παρατηρηθεί μια αυξημένη κινητικότητα πολλών αυτοχθόνων Ελλήνων, δηλαδή πολύ μεγαλύτερες δυνατότητές-των να έρχονται σ’ επαφή με άλλους Συνέλληνες, αλλα και με τον ευρύτερο κόσμο. Το φαινόμενο τούτο οφείλεται:

– στην εντατικοποίηση του εμπορίου, ακόμη και σε ντόπια κλίμακα.

– στα ελληνικά πληρώματα ξένων πλοίων ή και στους έλληνες μισθοφόρους Stradioti.

– στην οικειοθελή ή αναγκαστική περιπλάνηση Ελλήνων διανοουμένων.

Εκτός απ’ την σημαντική διεύρυνση των πνευματικών οριζόντων των όσων Ελλήνων επηρεάσθηκαν απ’ αυτά τα γεγονότα, μπορεί να λεχθεί ότι κι η ενδοελληνική γνωριμία και ανάμειξη που προέκυψε, πρέπει να είχε μειώσει τη σημασία της εντοπιότητος («Πελοποννήσιος», «Θετταλός», «Κρής») που σημειώσαμε στα προηγούμενα, και να είχε φανερώσει το αμέσως ευρύτερο «ανήκειν» στο Γένος των Ελλήνων τώρα».

_____________
http://www.haniotika-nea.gr/i-pnevmatiki-poria-tou-genous-me-ochima-to-chirografo-ke-to-entipo-vivlio/

Για την παγκόσμια ημέρα του εκπαιδευτικού «ΟΙ ΑΦΑΝΕΙΣ»

Βαγγέλης Μητράκος 

Για την παγκόσμια ημέρα του εκπαιδευτικού

«ΟΙ ΑΦΑΝΕΙΣ» 

(χρονογράφημα του Π . ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ, εφ. "ΤΟ ΒΗΜΑ" , Δεκέμβριος 1962

Οι εφημερίδες έχουν ιστορήσει το τέλος του Δασκάλου. Βροχή στο χωριό. Στάζουν τα κεραμίδια του σχολείου. Νερά στα κεφάλια των παιδιών . Ποιος θα τα προστατεύση; Ο Δάσκαλος ανεβαίνει στη στέγη. Οκτώ μέτρα το ύψος. Στραβοπατά και βρίσκεται στο κενό - Λακωνικά έδωσε τη συνέχεια η ειδησεογραφία : 

«Εξέπνευσε μετ’ ολίγον εν μέσω των παιδιών του χωρίου Σίταινα Κυνουρίας, τα οποία εδίδασκεν».

Βασίλειος Μπουρνάκης τ’ όνομά του, ετών 32, έγγαμος και πατέρας δύο παιδιών. Χρειάστηκε ο θάνατος για να τον προσέξουμε. Πολλές φορές που ο θάνατος φέρνει στην επιφάνεια τους αφανείς. Χωρίς το δραματικό του τέλος, στην αφάνεια θα ’μενε ο Μπουρνάκης.

Πόσοι όμως Μπουρνάκηδες στην Παιδεία … Δεν πέφτουν όλοι από τα κεραμίδια . Πολλοί όμως οι άγνωστοι στρατιώτες της Παιδείας , που με διάθεση ηρωική διασχίζουν την οδό του μόχθου. Το δρομολόγιο του δασκάλου της υπαίθρου μας δίνει ένας από τους πολεμιστές των πρόσω. Δάσκαλος του συνοικισμού Υψηλού-Ηλείας . Ιωάννης Καρολόγος τ’ όνομά του . Ένας Δάσκαλος για έξη τάξεις του Δημοτικού . Από τα χαριτωμένα κι έξυπνα κι αυτό παιδαγωγικά μας συστήματα .

Δουλειά από το πρωί ως τα μεσάνυχτα. Γιατί , δεν είναι μόνο το μάθημα , είναι και τα εξωσχολικά : Καθοδηγητής , εμπνευστής , στυλοβάτης , πρωτοπόρος ο Δάσκαλος . Ακόμα και χορηγός. Τι θέλετε να κάνη; Σπασμένο το τζάμι και το ταμείο κενό . Ν’ αφήσει ελεύθερη την είσοδο στους ανέμους και το χιόνι ; 

«… ο Δάσκαλος με το φτωχό του βαλάντιο θα περάσει το τζάμι , θ’ αγοράση τα βιβλία και τα τετράδια για τα φτωχά παιδιά …»

Τι να πρωτοθυμηθή; Του χρειάζονται πολλές σελίδες για ν’ απαριθμήση τις ανάγκες του σχολείου , που αντιμετωπίζει ο Δάσκαλος . 

«… δεν τα κλαίμε . Χαλάλι. Όταν βλέπω τη χαρούμενη έκφραση των παιδιών , όταν βλέπω τα μάτια τους να λάμπουν από ανακούφιση, δοκιμάζω τη μεγαλύτερη ευτυχία» .

Θέλετε τώρα ν΄ ακούσετε και τις έξω από το σχολείο απασχολήσεις του ; Μετράτε . Με την ιδιότητα του προέδρου της Κοινοτικής αναπτύξεως του χωριού εργάζεται για την επίλυση των τοπικών προβλημάτων, για τους τοπικούς δρόμους , για τη διοχέτευση των νερών , για την τοποθέτηση τηλεφώνου . Γραμματέας της επιτροπής απορίας . Επικεφαλής των κατοίκων τους παροτρύνει σε προσωπική εργασία . Πρώτος στην κίνηση για ανέγερση ηρώου . Από δω δάσκαλε , από κει δάσκαλε . Βγάζε λόγους δάσκαλε , κάνε εράνους δάσκαλε , συμβίβασε τους χωρικούς που αρπάχτηκαν , μοίρασε τα δέματα που προορίζονται για τους απόρους .

Ύστερα δε από μια τέτοια κοπιώδη μέρα ,

«το βράδυ μελέτη και προπαρασκευή για το μάθημα της επομένης , αλληλογραφία με τις προϊστάμενες αρχές , διόρθωση των τετραδίων των παιδιών».

Δεν παραπονιέται για την κούραση ο Δάσκαλος του χωριού . 

«Σβήνεται το παράπονο κάθε φορά που μπαίνω στην τάξη και βλέπω από την Α΄ έως τη ΣΤ΄ τόσα ζευγάρια μάτια να με κυττούν ζητώντας το «μάννα» για να ικανοποιήσουν την ψυχική και πνευματική ανησυχία» .

Χωρίς παράπονα , δεν έχει άλλο αίτημα παρά να τον προσέχουν οι υπηρεσίες όταν προσφεύγει σ’ αυτές και ζητεί συμπαράσταση για τις ανάγκες του σχολείου .

Γνώριμο το θέμα στη στήλη . Και παθητικό . Κουράζει τον αναγνώστη η επανάληψη . Αλλά και υποχρέωση να προβάλλουμε με κάθε αφορμή αυτούς , που όσο κι αν είναι απωθημένοι στο περιθώριο της ζωής , δεν παύουν να κρατούν στα χέρια τη ζωή την ίδια.

Π . ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ, 

Εφημερίς "ΤΟ ΒΗΜΑ",

 Δεκέμβριος 1962

~~~~~~~~~~~~

ΥΓ : Στις 5 Δεκεμβρίου 1962 , ο Δάσκαλος του 1/θεσίου Δημοτικού Σχολείου Σίταινας , Κυνουρίας Αρκαδίας , Βασίλης Μπουρνάκης , ανέβηκε (μέσα στη βροχή ) στη στέγη του σχολείου του , μετά το σχόλασμα , για να διορθώσει τα κεραμίδια που έσταζαν , αφού οι προϊστάμενες αρχές είχαν αδιαφορήσει στα έγγραφα αιτήματά του . Επισκευάζοντας τη στέγη γλίστρησε ο Δάσκαλος , έπεσε στο έδαφος και σκοτώθηκε . Με αφορμή αυτό το τραγικό , αλλά και μεγαλειώδες ως προς το μήνυμά του , περιστατικό , ο κορυφαίος δημοσιογράφος , συγγραφέας και χρονογράφος Παύλος Παλαιολόγος (1895-1984) έγραψε , λίγες μέρες μετά , στην εφημερίδα «ΤΟ ΒΗΜΑ» , το παραπάνω χρονογράφημα που αποτελεί έναν διαχρονικό ύμνο στον «Άγνωστο Δάσκαλο» , αυτόν που κράτησε όρθια την εκπαίδευση της υπαίθρου στα «πέτρινα χρόνια» , προσφέροντας , συνάμα , πολύτιμο έργο στις ξεχασμένες τοπικές κοινωνίες των χωριών όπου εργάστηκε .

 ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΜΗΤΡΑΚΟΣ

Ο σπουδαιος νεοελληνας Ζωγραφος Γ. Μοραλης, ο οποιος περασε στη δουλεια του πολλα απο τα διδαγματα της αρχαιας τεχνης οσον αφορα τη δομη της συνθεσης

 Giorgos Houliaras · 

Πριν μια βδομαδα αναρτωντας το αναγλυφο του ''Ορφεα και της Ευρυδικης'' και αναλυοντας τη γεωμετρικη του δομη, ειχα γραψει οτι την δομη αυτη τη βρισκει κανεις σχεδον σε ολους τους σπουδαιους καλλιτεχνες.

Χαρακτηριστικο παραδειγμα ο σπουδαιος νεοελληνας Ζωγραφος Γ. Μοραλης, ο οποιος περασε στη δουλεια του πολλα απο τα διδαγματα της αρχαιας τεχνης οσον αφορα τη δομη της συνθεσης.

Βασικο στοιχειο στη γεωμετρικη δομη των αρχαιων ειναι η καθετος και η συνεργασια της με την πλαγια, πραμα που βρισκουμε σε ολη σχεδον τη δουλεια του Μοραλη.

Παιρνω δυο παραδειγματα απο τη δουλεια του, ενα εμβληματικο της πρωτης περιοδου του, επιτύμβιο, νομίζω το ονομάζει, όχι τυχαια [εργο που βρισκεται στην Πιμακοθηκη]και το αντιπαραβαλλω με το αρχαιο αναγλυφο, φαινεται καθαρα η καθετος, στη χρυσή Τιμή, που μοιράζει το χώρο, [παρασταδα της πορτας] και το ανοιγμα εν ειδει βενταλιας απο τις πλαγιες.

Αλλο ενα εξαιρετικα δυναμικό, λόγω των αλλεπάλληλων πλαγιων χαραξεων εργο, απο τα ''ερωτικα'', της τελευταιας περιοδου του, οπου εδω φαινονται πιο ξεκαθαρα οι χαραξεις του. 

Στον Μοραλη συνηθως η καθετος συναντα πολλες φορες τις πλαγιες εκτος καδρου..

Τα σπουδαια εργα, εκτος απο αυτα που αναφερω στη σημερινη μου αναρτηση, κρυβουν και πολλα ακομα στη συνθεση και στο χρωμα, που δεν φαινονται με την πρωτη επιπολαιη ματια, οταν ομως αρχιζεις και τα εξερευνας ανακαλυπτεις ποση ομορφια και σοφια περιεχουν.